इंदापूर: पुणे, सोलापूर आणि अहिल्यानगर जिल्ह्यासाठी वरदान ठरलेल्या उजनी धरणाच्या (Ujani Dam) विस्तीर्ण पाणलोट क्षेत्रावर दरवर्षी ऑक्टोबर-नोव्हेंबर महिन्यात परदेशांतून हजारो किलोमीटरचा प्रवास करून येणाऱ्या स्थलांतरित पक्षांचे (Migratory Birds) आगमन होते. मात्र, यावर्षी अतिवृष्टी आणि धरणातील उच्च पाणी पातळीमुळे हे विदेशी पाहुणे, विशेषतः नजाकतदार 'रोहित' अर्थात फ्लेमिंगो (Flamingo) पक्षी, उशिरा येण्याची शक्यता पक्षी अभ्यासकांनी व्यक्त केली आहे.
दरवर्षी थंडीची चाहूल लागताच मध्य आशिया, सैबेरिया, केनिया आणि ऑस्ट्रेलियासारख्या दूरच्या प्रदेशांतून लाखो पक्षी उजनीच्या जलाशयाला भेट देतात. या पक्ष्यांमध्ये फ्लेमिंगो (रोहित), पट्टकादंब (Bar-headed Goose), चित्रबलाक (Painted Stork) यांसारख्या विविध प्रजातींचा समावेश असतो. पक्षी निरीक्षकांसाठी आणि पर्यटकांसाठी हा काळ एक मोठी पर्वणी असतो.
🛑 विलंब होण्याची प्रमुख कारणे:
* अतिवृष्टी आणि उच्च पाणी पातळी: यंदा झालेल्या जोरदार पावसामुळे उजनी धरण पूर्ण क्षमतेने भरले आहे. फ्लेमिंगो पक्ष्यांना त्यांच्या भक्ष्यासाठी (मासे, जलकीटक, शैवाल) उथळ आणि दलदलयुक्त पाणथळ भागाची आवश्यकता असते. धरणातील पाणी पातळी जास्त असल्याने असा चराऊ भाग सध्या पाण्याखाली गेला आहे.
* खाद्याची अनुपलब्धता: पाणी जास्त असल्याने उथळ भागात अन्न शोधणे पक्षांना कठीण झाले आहे, ज्यामुळे त्यांच्या स्थलांतराचा मार्ग आणि वेळेत बदल झालेला दिसतो.
* थंडीचा अभाव: स्थलांतरासाठी पोषक असणारी थंडी अद्याप अपेक्षित प्रमाणात नसल्यामुळेही अनेक विदेशी पक्ष्यांचा प्रवास रखडला असल्याची चर्चा आहे.
पक्षी अभ्यासकांचे मत: यावर्षी उजनीतील पाणी स्वच्छ झाले असून, जलचर प्राण्यांच्या वाढीसाठी पोषक वातावरण तयार झाले आहे. त्यामुळे पुढील काही दिवसांत पाण्याची पातळी जसजशी कमी होईल, तसतसे मोठ्या संख्येने परदेशी पाहुणे उजनीवर दाखल होण्याची शक्यता आहे. या विलंबामुळे पक्षीप्रेमींना फ्लेमिंगोची आतुरतेने वाट पाहावी लागत आहे.
🗺️ फ्लेमिंगोचे उजनीशी खास नाते
उजनी धरण परिसराला 'महाराष्ट्राचे भरतपूर' (Bharatpur of Maharashtra) म्हणूनही ओळखले जाते. गुलाबी छटा असलेले फ्लेमिंगो पक्षी दरवर्षी ऑक्टोबर-नोव्हेंबर दरम्यान येथे येतात आणि साधारणतः मार्च-एप्रिलपर्यंत मुक्काम करतात. काही पक्षी येथे विणीचा हंगाम साधून पिलांना जन्म देतात आणि त्यानंतर मायदेशी परततात. या पक्षांचे दर्शन घेण्यासाठी राज्यभरातून तसेच परदेशांतूनही पर्यटक भिगवण, डिकसळ, कुंभारगाव यांसारख्या ठिकाणी गर्दी करतात.
यावर्षी आगमन लांबले असले तरी, येत्या काही आठवड्यांमध्ये पाण्याची पातळी कमी झाल्यावर उजनीचा परिसर पुन्हा या सुंदर पाहुण्यांच्या गुलाबी थव्यांनी आणि किलबिलाटाने गजबजून जाईल, अशी आशा पर्यावरणप्रेमींना आहे.
📅 उजनी/भिगवण येथे फ्लेमिंगो दर्शनासाठी आवश्यक माहिती
उजनी धरणाच्या पाणलोट क्षेत्राला 'महाराष्ट्राचे भरतपूर' असेही म्हटले जाते. येथे स्थलांतरित पक्ष्यांचे मुख्य आकर्षण हे फ्लेमिंगो (रोहित) पक्षी असतात.
१. फ्लेमिंगो दर्शनाची उत्तम वेळ (The Best Season)
फ्लेमिंगो पक्षी पाहण्यासाठी सर्वात उत्तम काळ म्हणजे:
* उत्कृष्ट महिने: जानेवारी ते मार्च
* या महिन्यांत धरणाची पाणी पातळी बरीच कमी झालेली असते, ज्यामुळे फ्लेमिंगोसाठी आवश्यक असलेला उथळ पाणथळ आणि दलदलयुक्त भाग (Mudflats) उपलब्ध होतो.
* नोव्हेंबरपासून पक्ष्यांचे आगमन सुरू होते, पण जानेवारी ते मार्च दरम्यान त्यांची संख्या लक्षणीय वाढते.
* सर्वात चांगली वेळ: सकाळ (पहाटे ६ ते ९) आणि संध्याकाळ (संध्याकाळी ४ ते ६)
* या वेळेत पक्षी अधिक सक्रिय असतात आणि अन्न शोधण्यासाठी जलाशयाच्या काठावर येतात.
* सकाळचा सूर्यप्रकाश (Sunrise) आणि संध्याकाळचा सूर्यप्रकाश (Sunset) फोटोग्राफीसाठी खूप सुंदर असतो.
२. फ्लेमिंगो पाहण्यासाठी मुख्य ठिकाणे (Key Spots)
उजनी पाणलोट क्षेत्राच्या दोन मुख्य भागांमध्ये फ्लेमिंगो पक्ष्यांचे दर्शन होते:
अ. कुंभारगाव (Kumbhargaon)
* वैशिष्ट्य: हे फ्लेमिंगो पाहण्यासाठी सर्वात प्रसिद्ध ठिकाण आहे. येथे फ्लेमिंगोचे थवे मोठ्या संख्येने पाहायला मिळतात.
* अनुभव: स्थानिक मच्छीमार/गाइड यांच्या मदतीने तुम्ही बोटीतून सफारी करू शकता. बोटीतून पक्ष्यांच्या अगदी जवळून (त्यांना त्रास न देता) दर्शन घेता येते.
ब. डिकसळ (Diksal)
* वैशिष्ट्य: कुंभारगावपेक्षा हे थोडे वेगळे ठिकाण आहे. येथेही फ्लेमिंगो आणि इतर अनेक स्थलांतरित पक्ष्यांचे थवे आढळतात.
* अनुभव: येथेही बोटीची सोय उपलब्ध असते आणि अनेक जलचर पक्षी (Waders) आणि शिकारी पक्षी (Raptors) पाहायला मिळतात.
प्रवासासाठी टीप: पुणे-सोलापूर महामार्गावर भिगवण (Bhigwan) गाव आहे. भिगवणहून कुंभारगाव आणि डिकसळ ही ठिकाणे ५ ते १० किमी अंतरावर आहेत. या ठिकाणी जाण्यासाठी स्थानिक रिक्षा किंवा स्वतःचे वाहन उपयोगी ठरते.
३. भेटीदरम्यान लक्षात ठेवण्यासारख्या गोष्टी
* बायनॉक्युलर्स (Binoculars): पक्षी दूरवर असल्यामुळे त्यांना व्यवस्थित पाहण्यासाठी दुर्बिण (Binoculars) सोबत ठेवा.
* साधे कपडे: पक्ष्यांना त्रास होऊ नये म्हणून भडक रंगाचे कपडे घालणे टाळा.
* गाइडची मदत: बोटीने सफारीसाठी स्थानिक गाईडची मदत घ्या. ते तुम्हाला फ्लेमिंगो आणि इतर दुर्मिळ पक्षी कुठे आहेत, याची अचूक माहिती देतील.
