श्री. तुषार रंजनकर - विद्यार्थी समुपदेशक
आजच्या वेगाने बदलणाऱ्या आणि पूर्णपणे तंत्रज्ञानावर आधारलेल्या युगात 'जेन झी' (Gen Z) हा शब्द जागतिक स्तरावर प्रचंड चर्चेत आहे. साधारण १९९७ ते २०१२ या कालखंडात जन्मलेल्या पिढीला 'जेन झी' म्हणून ओळखले जाते. आज प्राथमिक शाळेच्या शेवटच्या टप्प्यापासून ते उच्च शिक्षणाच्या अंतिम वर्षात शिकणारे, तसेच नुकतेच नोकरीच्या जगात पाऊल टाकणारे सर्व तरुण प्रामुख्याने याच पिढीचे प्रतिनिधित्व करतात. ही पिढी त्यांच्या पूर्वजांपेक्षा म्हणजेच 'मिलेनियल्स' (Gen Y) किंवा 'जेन एक्स' पेक्षा विचारसरणी, वागणे आणि जगणे या तिन्ही आघाड्यांवर पूर्णपणे वेगळी आणि वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. एक समुपदेशक म्हणून काम करताना मला या विद्यार्थ्यांच्या मानसिकतेचा जवळून वेध घेता आला, आणि आजचे पालक, शिक्षक व संपूर्ण समाजव्यवस्थेसाठी या पिढीला समजून घेणे अत्यंत गरजेचे बनले आहे.
या पिढीचे सर्वात मोठे आणि मुख्य बलस्थान म्हणजे त्यांचा डिजिटल युगातील जन्म. इंटरनेट, स्मार्टफोन, सोशल मीडिया, हाय-स्पीड डेटा आणि गॅजेट्स यांच्या सोबतीनेच ही पिढी जन्माला आली आणि मोठी झाली. जुन्या पिढीला तंत्रज्ञानाशी जुळवून घेण्यासाठी विशेष प्रयत्न करावे लागले, परंतु जेन झी साठी तंत्रज्ञान हे एखाद्या शरीराच्या अवयवासारखे नैसर्गिक आहे. म्हणूनच त्यांना जागतिक पातळीवर 'डिजिटल नेटिव्ह्ज' असे संबोधले जाते. हातात पाळण्यापासूनच मोबाईल आल्यामुळे जगातील कोणतीही माहिती, कोणत्याही कोपऱ्यातील घटना एका सेकंदात स्क्रीनवर मिळवणे ही त्यांची सवय झाली आहे. या अथांग डिजिटल उपलब्धतेमुळे त्यांच्या विचार करण्याच्या पद्धतीला आणि संपूर्ण जीवनशैलीला एक नवा, गतिमान आकार मिळाला आहे.
शैक्षणिक क्षेत्राचा सखोल विचार केला तर या विद्यार्थ्यांचा दृष्टिकोन पारंपरिक शिक्षण पद्धतीला पूर्णपणे छेद देणारा ठरत आहे. आता त्यांच्यासाठी शिक्षण म्हणजे केवळ चार भिंतींच्या आत, फळ्यावर खडूने लिहिलेले ज्ञान किंवा पाठ्यपुस्तकातील छापील अक्षरे राहिलेली नाहीत. आजचे विद्यार्थी 'डिजिटल लर्निंग' आणि 'हायब्रिड मॉडेल'ला (प्रत्यक्ष आणि ऑनलाइन शिक्षण) अधिक पसंती देतात. गुगल, यूट्यूब, विविध शैक्षणिक ॲप्स आणि आताच्या काळातील कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) ही त्यांची अभ्यासाची मुख्य साधने बनली आहेत. वर्गात न समजलेल्या कठीण संकल्पना समजून घेण्यासाठी ते शिक्षकांकडे जाण्याऐवजी यूट्यूबवरील ३D ॲनिमेशन व्हिडिओ पाहणे किंवा AI टूल्सचा वापर करणे अधिक सोयीचे आणि वेळ वाचवणारे समजतात.
माझ्या समुपदेशन प्रवासात मला प्रकर्षाने जाणवलेली गोष्ट म्हणजे, या पिढीचा केवळ पदवी किंवा कागदी प्रमाणपत्रांच्या साचेबद्ध चौकटीवर अजिबात विश्वास राहिलेला नाही. केवळ पदवी मिळवून हातात नोकरी येत नाही, हे कटू वास्तव त्यांनी आपल्या आजूबाजूला खूप जवळून पाहिले आहे. म्हणूनच, पदवीपेक्षा कौशल्यांवर आधारित शिक्षणाकडे त्यांचा प्रचंड कल आहे. शाळा-कॉलेजमध्ये अधिकृत शिक्षण घेत असतानाच कोडिंग, डेटा सायन्स, ग्राफिक डिझायनिंग, व्हिडिओ एडिटिंग, ॲनिमेशन किंवा डिजिटल मार्केटिंग यांसारखी आधुनिक कौशल्ये आत्मसात करण्यात ते धन्यता मानतात. जागतिक बाजारपेठेत ज्या कौशल्यांना थेट मागणी आहे आणि ज्यातून लगेच अर्थार्जन सुरू होऊ शकते, तीच कौशल्ये वेगाने शिकण्यावर या विद्यार्थ्यांचा मुख्य भर असतो.
जेन झी च्या विद्यार्थ्यांमध्ये 'स्वयं-अध्ययन' म्हणजेच 'Self-taught' संस्कृती मोठ्या प्रमाणावर पाहायला मिळते. कोणत्याही औपचारिक क्लासमध्ये न जाता, केवळ इंटरनेटच्या आणि यूट्यूब ट्युटोरियल्सच्या माध्यमातून एखादी परदेशी भाषा शिकणे, संगीताचे धडे गिरवणे, किंवा एखादा कठीण सॉफ्टवेअर प्रोग्रॅम चालवायला शिकणे त्यांना सहज जमते. इंटरनेट हेच त्यांचे मुख्य विद्यापीठ आहे. ही स्वतःहून शिकण्याची प्रवृत्ती त्यांना अधिक स्वावलंबी, जिज्ञासू आणि व्यावहारिक बनवते. यामुळे ते कोणत्याही समस्येवर किंवा अडथळ्यावर कुणावर अवलंबून न राहता, स्वतःहून डिजिटल माध्यमातून मार्ग काढण्याचा प्रयत्न करतात.
करिअर आणि अर्थार्जनाच्या बाबतीत या पिढीने जुन्या पिढ्यांचे सर्व नियम आणि व्याख्या बदलून टाकल्या आहेत. ९ ते ५ ची ठराविक वेळेची नोकरी करणे, क्युबिकलमध्ये बसून काम करणे किंवा आयुष्यभर एकाच कंपनीत सेवा देणे ही संकल्पना त्यांना प्रचंड कंटाळवाणी आणि बंधनाची वाटते. त्यांना कामाच्या ठिकाणी स्वातंत्र्य, लवचिकता आणि मानसिक समाधान हवे असते. म्हणूनच, 'वर्क फ्रॉम होम' किंवा जगाच्या पाठीवर कुठेही बसून काम करण्याची मुभा देणाऱ्या 'रिमोट जॉब्स'ना आणि 'फ्रीलान्सिंग'ला त्यांची पहिली पसंती असते. त्यांच्यासाठी कामाच्या तासांपेक्षा कामाचा दर्जा, स्वतःची स्पेस आणि मोकळा वेळ अधिक महत्त्वाचा असतो.
आजचे विद्यार्थी केवळ शिक्षणावर किंवा पालकांच्या पैशांवर अवलंबून न राहता कॉलेजमध्ये असल्यापासूनच काहीतरी स्वतःचे सुरू करण्यास कमालीचे उत्सुक असतात. याला ते 'साईड हसल' किंवा स्टार्टअप संस्कृती म्हणतात. कॉलेज सांभाळून एखादे यूट्यूब चॅनेल चालवणे, इन्स्टाग्रामवर इन्फ्ल्युएन्सर म्हणून ब्रँड्सचे सशुल्क प्रमोशन करणे, स्वतःचे पॉडकास्ट सुरू करणे किंवा छोटासा ई-कॉमर्स व्यवसाय सुरू करून स्वतःचा खिसा खर्च आणि फी स्वतः भरणे यात ते आघाडीवर आहेत. नोकरी मागणाऱ्या रांगेत उभे राहण्यापेक्षा स्वतःच्या हिंमतीवर नवनवीन प्रयोग करण्याची त्यांची जिद्द खरोखरच वाखाणण्याजोगी आहे.
या पिढीची ताकद केवळ करिअरपुरती मर्यादित नसून, राजकीय सत्तांतर घडवण्याची अफाट क्षमता त्यांनी जगाला दाखवून दिली आहे. श्रीलंकेतील आर्थिक संकट असो, बांगलादेशातील जुलमी राजवटीविरुद्ध झालेला ऐतिहासिक उठाव असो, की नेपाळमधील डिजिटल आंदोलने; या सर्व ठिकाणी 'जेन झी'च्या तरुणांनी आणि विद्यार्थ्यांनी रस्त्यावर उतरून संपूर्ण सत्तापालट घडवून आणला. अन्यायी व्यवस्थेविरुद्ध मूकप्रेक्षक न राहता, डिजिटल क्रांतीच्या जोरावर इतिहास बदलण्याची प्रचंड ताकद या पिढीत आहे हे यातून सिद्ध होते.
आर्थिक जागरूकतेच्या बाबतीत ही पिढी त्यांच्या आधीच्या पिढ्यांपेक्षा कित्येक पटीने पुढे आहे. वयाच्या अठराव्या-एकोणिसाव्या वर्षापासूनच पॉकेट मनी वाचवून किंवा 'साईड हसल'मधून कमावलेले पैसे शेअर मार्केट, म्युच्युअल फंड, क्रिप्टो किंवा विविध वित्तीय साधनांमध्ये कसे गुंतवावे, याचे सखोल ज्ञान त्यांना असते. आर्थिक स्वातंत्र्य लवकरात लवकर मिळवून वयाच्या तिशी किंवा चाळिशीत निवृत्त होण्याचे त्यांचे स्वप्न असते. भविष्यात पैशांची चणचण भासू नये आणि कोणावर लाचार悔 व्हावे लागू नये, म्हणून ते अगदी तरुण वयापासूनच संपत्ती नियोजनाचे धडे इंटरनेटच्या माध्यमातून गिरवत असतात.
मात्र, एक समुपदेशक म्हणून मला या झगमगत्या डिजिटल विश्वाच्या पडद्यामागील गडद अंधारही दररोज पाहावा लागतो, जो या विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्याशी निगडित आहे. चोवीस तास इंटरनेट, सोशल मीडिया आणि नोटिफिकेशनशी जोडलेले असल्यामुळे त्यांच्या मेंदूवर 'माहितीचा प्रचंड भडिमार' होत असतो. जगभरातील चांगल्या-वाईट गोष्टी त्यांच्या डोळ्यांसमोर सतत येत राहतात. यामुळे अनेकदा त्यांचा कमालीचा गोंधळ उडतो, एकाग्रता भंग पावून 'अटेंशन स्पॅन' खूप कमी होतो आणि संयम सुटतो. इंटरनेटवर उपलब्ध असलेल्या माहितीच्या महापुरातून नक्की काय स्वीकारावे आणि काय सोडावे, हा मोठा यक्षप्रश्न या विद्यार्थ्यांसमोर दररोज उभा ठाकतो.
सोशल मीडियाच्या अतिवापरामुळे आजच्या विद्यार्थ्यांमध्ये 'पीअर प्रेशर' आणि 'फोमो' म्हणजेच आपण जगाच्या पाठीवर कुठे मागे पडतोय की काय, या भीतीने थैमान घातले आहे. इन्स्टाग्राम किंवा स्नॅपचॅटवर इतरांचे 'परफेक्ट' ट्रॅव्हल फोटो, महागड्या वस्तू आणि त्यांचे आभासी आनंदी आयुष्य पाहून हे विद्यार्थी नकळत स्वतःच्या खऱ्या आयुष्याची तुलना करू लागतात. या आभासी जगाच्या नादात प्रत्यक्ष समोरासमोर बसून होणारा कौटुंबिक संवाद आणि मित्रांमधील नाते कमी झाले आहे. परिणामी, स्क्रीनवर अत्यंत आनंदी आणि कुल दिसणाऱ्या या पिढीमध्ये आतून प्रचंड नैराश्य, तीव्र चिंता आणि निद्रानाश यांसारख्या मानसिक समस्या वाढत आहेत.
संवादाच्या बाबतीतही या पिढीने आपली एक स्वतंत्र, गतिमान आणि अनोखी भाषा विकसित केली आहे. लांबलचक फोन कॉल्सवर बोलणे किंवा सविस्तर पत्र/ईमेल लिहिण्यापेक्षा ते मेसेज, मीम्स , इमोजी आणि शॉर्ट व्हिडिओ किंवा रील्सच्या माध्यमातून व्यक्त होणे अधिक पसंत करतात. कमीत कमी शब्दात आणि प्रतीकांच्या माध्यमातून आपल्या भावना अचूक पोहोचवण्याची त्यांची एक आगळीवेगळी शैली आहे. त्यांच्या दैनिक मराठी-इंग्रजी संभाषणात 'Rizz' (आकर्षण), 'No Cap' (खरे बोलणे), 'Sus' (संशयास्पद) किंवा 'Flex' (बढाई मारणे) यांसारख्या इंग्रजी स्लॅंग्सचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो, जो जुन्या पिढीतील पालकांसाठी किंवा शिक्षकांसाठी अनेकदा संभ्रम निर्माण करणारा ठरतो.
निष्कर्षतः सांगायचे तर, जेन झी चे विद्यार्थी हे आधुनिक जगाचे आणि भविष्याचे खरे शिल्पकार आहेत. परंतु, या डिजिटल युगात वावरताना त्यांनी काही गोष्टींची खबरदारी घेणे अत्यंत गरजेचे आहे. मोबाईलच्या आणि सोशल मीडियाच्या अतिव्यसनात आपले शारीरिक-मानसिक आरोग्य, मानसिकता आणि अमूल्य भविष्य खराब होणार नाही, याची त्यांनी काळजी घेतली पाहिजे. आभासी दुनियेच्या पलीकडे जाऊन पालकांशी संवाद साधणे, प्रत्यक्ष मैदानावर खेळणे आणि डोळ्यांना विश्रांती देणे गरजेचे आहे. मोबाईलचा योग्य व मर्यादित वापर करून त्यांनी आपले भविष्य घडवावे. आज गरज आहे ती पालक आणि शिक्षकांनी या पिढीला बंधनांमध्ये जखडण्याऐवजी योग्य सुसंवाद, मानसिक आधार आणि मार्गदर्शनाचे स्वातंत्र्य देण्याची. जर ही खबरदारी घेतली आणि त्यांना योग्य दिशा मिळाली, तर ही पिढी संपूर्ण जगात एक क्रांतिकारी आणि सकारात्मक बदल घडवून आणेल यात तीळमात्र शंका नाही.
.png){kind=link}