११ मार्च २०२० रोजी जागतिक आरोग्य संघटनेने 'कोविड-१९' ला जागतिक महामारी घोषित केले आणि मानवी इतिहासातील एका अत्यंत क्लेशदायक अध्यायाला सुरुवात झाली. आज सहा वर्षे उलटली तरी त्या दिवसांची दाहकता आजही मनात घर करून आहे. एका सूक्ष्म विषाणूने संपूर्ण जगाला गुडघ्यावर आणले होते. केवळ शारीरिक आजारच नव्हे, तर मानसिक, आर्थिक आणि सामाजिक स्तरावर या महामारीने जे ओरखडे उमटवले, ते आजही स्पष्टपणे दिसतात. हा केवळ एका आजाराचा इतिहास नसून, तो मानवी जिद्द आणि संघर्षाचा एक मोठा दस्तऐवज आहे.
या महामारीचे सर्वात क्रूर स्वरूप म्हणजे 'विछिन्न झालेली कुटुंबे'. कित्येक मुलांच्या डोक्यावरचे आई-वडिलांचे छत्र हरवले, तर कित्येक वृद्धांनी आपल्या आयुष्याचा आधार असलेली तरुण मुले गमावली. स्मशानभूमीतील त्या रांगा, ऑक्सिजनसाठी होणारी आर्त हाक आणि रक्ताच्या नात्यालाही स्पर्श करता न येणारी ती हतबलता आजही अंगावर काटा आणते. ज्यांनी आपले प्रियजन गमावले, त्यांच्यासाठी हा केवळ काळ नव्हता, तर ते कधीही न भरून येणारे नुकसान होते. आज सहा वर्षांनंतरही ती रिकामी झालेली घरे त्या भीषणतेची साक्ष देत आहेत.
आर्थिक दृष्टिकोनातून विचार केला तर या महामारीने जागतिक अर्थव्यवस्थेचा कणाच मोडून टाकला. टाळेबंदीमुळे (Lockdown) गजबजलेली शहरे एका रात्रीत शांत झाली. छोटे व्यावसायिक, रस्त्यावरील विक्रेते आणि हातावर पोट असणाऱ्या मजुरांचे जगणे कठीण झाले. कित्येक प्रतिष्ठित कंपन्यांना टाळे लागले, अनेकांच्या नोकऱ्या गेल्या आणि मध्यमवर्गीयांच्या बचतीचा साठा उपचारांवर खर्च झाला. मजुरांचे ते हजारो मैलांचे पायी स्थलांतर मानवी हतबलतेचे सर्वात मोठे प्रतीक ठरले, ज्याच्या जखमा आजही आर्थिक स्वरूपात लोकांच्या जीवनात जाणवतात.
शिक्षणाच्या क्षेत्रात तर या महामारीने आमूलाग्र बदल घडवून आणला. शाळा आणि महाविद्यालये बंद झाल्यामुळे 'ऑनलाईन शिक्षण' हा एकमेव पर्याय उरला. जरी यामुळे तंत्रज्ञानाचा प्रसार झाला असला, तरी ग्रामीण भागातील मुलांसाठी ही मोठी समस्या ठरली. मोबाईल आणि इंटरनेटच्या अभावामुळे कित्येक गरीब मुले शिक्षणाच्या प्रवाहातून बाहेर फेकली गेली. वर्गातील तो जिवंतपणा आणि मित्रांसोबतचा वावर हरवल्याने मुलांच्या मानसिक आरोग्यावर आणि सामाजिक विकासावर मोठा परिणाम झाला, ज्याचे पडसाद आजही त्यांच्या वर्तनात जाणवतात.
माणसाच्या सामाजिक जीवनात 'सोशल डिस्टन्सिंग' ही एक नवीन आणि विचित्र संकल्पना रुजली. सण-उत्सव, लग्नकार्य आणि सार्वजनिक कार्यक्रम यांवर निर्बंध आले. माणूस समाजप्रिय असूनही त्याला एकटे राहायला भाग पाडले गेले. पण याच काळात माणुसकीचे एक वेगळे रूपही पाहायला मिळाले. शेजाऱ्यांनी एकमेकांना केलेली मदत, डॉक्टर्स, नर्स, पोलीस आणि सफाई कामगार यांनी स्वतःच्या कुटुंबाची पर्वा न करता दिलेली सेवा, यामुळेच जग या संकटातून सावरू शकले. या 'कोरोना योद्ध्यांच्या' त्यागाला विसरणे अशक्य आहे.
विज्ञानाच्या दृष्टीने ही सहा वर्षे खूप महत्त्वाची ठरली. मानवाने अत्यंत कमी काळात लसींचा शोध लावून विज्ञानाची ताकद दाखवून दिली. पण त्याचबरोबर निसर्गापुढे आपण किती हतबल आहोत, याचीही जाणीव झाली. पर्यावरणाचा समतोल राखणे आणि सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्था मजबूत करणे किती गरजेचे आहे, हे या महामारीने कठोरपणे शिकवले. आज आपण मास्कशिवाय मुक्त संचार करत असलो, तरी स्वच्छतेच्या सवयी आणि आरोग्याप्रती असलेली सतर्कता हा आपल्या जगण्याचा एक कायमस्वरूपी भाग बनला आहे.
आज सहा वर्षांनंतर मागे वळून पाहताना असे जाणवते की, कोविडने आपल्याला खूप काही शिकवले. आपण पुन्हा सावरलो आहोत, उद्योगधंदे सुरू झाले आहेत, पण मनाच्या कोपऱ्यात ती भीती आणि ती हानी अजूनही आहे. या महामारीने आपल्याला 'आज' मध्ये जगण्याची आणि नात्यांची किंमत करण्याची मोठी शिकवण दिली आहे. ही सहा वर्षे केवळ एका संकटाची आठवण नसून, कठीण काळातून पुन्हा उभारी घेण्याच्या मानवी वृत्तीचा विजय आहे. मृतांना श्रद्धांजली वाहत असतानाच, भविष्यातील अशा संकटांना सामोरे जाण्यासाठी आपण अधिक सजग राहणे हीच काळाची गरज आहे.
- दिपक जगताप
