आज १ मे, महाराष्ट्राच्या स्वाभिमानाचा आणि अस्मितेचा सोहळा साजरा करण्याचा मंगलमयी दिवस. 'मंगल देशा, पवित्र देशा, महाराष्ट्र देशा' असे ज्या भूमीचे वर्णन केले जाते, त्या मातीने जगाला शौर्य, संयम आणि संस्कृतीचा त्रिवेणी संगम दाखवून दिला आहे. १ मे १९६० रोजी मुंबईसह संयुक्त महाराष्ट्राची निर्मिती झाली आणि मराठी माणसाच्या प्रदीर्घ संघर्षाला मोठे यश आले. १०६ हुतात्म्यांच्या बलिदानातून साकारलेले हे राज्य आज केवळ भौगोलिक नकाशावरील एक भाग नसून, ती इथल्या कोट्यवधी जनतेची अस्मिता आहे. आजचा दिवस त्या ऐतिहासिक लढ्याची आठवण करून देणारा आणि महाराष्ट्राच्या अखंड प्रगतीचा संकल्प करणारा एक महत्त्वाचा सोहळा आहे.
महाराष्ट्राचा इतिहास हा प्रामुख्याने पराक्रमाचा आणि जाज्वल्य अभिमानाचा इतिहास आहे. सह्याद्रीच्या दुर्गम कडेकपारीत छत्रपती शिवाजी महाराजांनी 'हिंदवी स्वराज्य' स्थापन करून जुलमी राजवटींना सळो की पळो करून सोडले. महाराजांनी दिलेली समतेची वागणूक, त्यांचे नौदल उभारणीतील योगदान आणि गडकिल्ल्यांच्या माध्यमातून केलेले संरक्षण आजही जगासाठी अभ्यासाचा विषय आहे. महाराजांनंतर संभाजी महाराजांनी दिलेले बलिदान आणि पुढे पेशव्यांनी अटकेपार लावलेले झेंडे यांमुळे महाराष्ट्राचा दरारा संपूर्ण हिंदुस्थानात निर्माण झाला. हाच लढाऊ बाणा आजही प्रत्येक महाराष्ट्रीय माणसाच्या रक्तात कायम असून, कोणत्याही नैसर्गिक किंवा सामाजिक संकटावर मात करण्याची जिद्द ही माती आपल्याला देते.
संतांच्या विचारधारेने महाराष्ट्राच्या मातीला एक वेगळीच आध्यात्मिक आणि नैतिक सुगंध प्राप्त करून दिला आहे. वारकरी संप्रदायाने दिलेली 'विष्णुमय जग' ही संकल्पना आणि समतेची शिकवण ही या राज्याची खरी आंतरिक ताकद आहे. संत ज्ञानेश्वरांची ज्ञानेश्वरी असो, संत तुकारामांचे अभंग असो की संत चोखामेळा आणि संत नामदेवांचा भक्तिरंग, या सर्वांनी समाजातील भेदाभेदाच्या भिंती पाडून माणुसकीची पेरणी केली. महाराष्ट्राची ही परंपरा केवळ पोथ्यांपुरती मर्यादित नसून, ती आषाढी-कार्तिकीच्या वारीतून आजही लाखो लोकांच्या जगण्याचा आधार बनली आहे. या अध्यात्मिक लोकशाहीमुळेच महाराष्ट्र आजही सामाजिकदृष्ट्या अधिक प्रगल्भ आणि शांतताप्रिय राज्य म्हणून ओळखले जाते.
महाराष्ट्र ही थोर समाजसुधारकांची आणि क्रांतीकारकांची भूमी आहे. महात्मा जोतिराव फुले आणि सावित्रीबाई फुले यांनी पुण्यात पहिली मुलींची शाळा काढून शिक्षणाची दारे सर्वांसाठी उघडली, ज्याचे ऋण हा देश कधीही विसरू शकणार नाही. राजर्षी शाहू महाराजांनी सर्वांगीण विकासाचे आणि सामाजिक न्यायाचे धोरण राबवून सामान्यांना मुख्य प्रवाहात आणले, तर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी दिलेल्या संविधानाने देशाला लोकशाहीची भक्कम चौकट दिली. या महापुरुषांच्या पुरोगामी विचारांमुळेच महाराष्ट्र आजही वैज्ञानिक दृष्टिकोन ठेवून प्रगती करत आहे. अंधश्रद्धा निर्मूलन असो वा स्त्री-पुरुष समानता, महाराष्ट्राने नेहमीच देशाला पथदर्शक विचार दिला आहे.
साहित्य, कला आणि संस्कृतीच्या बाबतीत महाराष्ट्राचे योगदान जागतिक स्तरावर अतुलनीय आहे. मराठी भाषा ही अमृताशीही पैजा जिंकणारी समृद्ध भाषा आहे. कुसुमाग्रज, विंदा करंदीकर आणि पु. ल. देशपांडे यांसारख्या दिग्गज साहित्यिकांनी आपल्या लेखणीतून मराठी मनाचे विश्व समृद्ध केले. लावणी, पोवाडा, भारुड आणि दशावतार यांसारख्या लोककलांनी ग्रामीण महाराष्ट्राची संस्कृती जिवंत ठेवली आहे. नाट्यसंगीताचा समृद्ध वारसा आणि प्रायोगिक रंगभूमीने जागतिक स्तरावर आपली वेगळी ओळख निर्माण केली आहे. तसेच, भारतीय चित्रपटसृष्टीचे जनक दादासाहेब फाळके यांनी महाराष्ट्राच्या मातीतच सिनेसृष्टीचे बीज रोवले, ज्याचा वटवृक्ष आज संपूर्ण जगात पसरला आहे.
आर्थिक आणि औद्योगिक प्रगतीमध्ये महाराष्ट्र हे देशाचे 'इंजिन' मानले जाते. भारताची आर्थिक राजधानी असलेल्या मुंबईपासून ते पुण्यातील माहिती तंत्रज्ञान (IT) क्षेत्रापर्यंत, महाराष्ट्राने देशाच्या जीडीपीमध्ये सिंहाचा वाटा उचलला आहे. ऑटोमोबाईल, औषधनिर्माण आणि अभियांत्रिकी क्षेत्रात राज्याने केलेली प्रगती थक्क करणारी आहे. सहकार चळवळीने ग्रामीण महाराष्ट्रातील जनतेचे जीवन बदलले असून, साखर कारखाने आणि दूध संघांच्या माध्यमातून मोठी आर्थिक क्रांती झाली आहे. समृद्धी महामार्ग, कोस्टल रोड आणि मेट्रोच्या जाळ्यामुळे दळणवळण सुलभ झाले असून, जागतिक गुंतवणूकदारांसाठी महाराष्ट्र हे आजही देशातील प्रथम क्रमांकाचे पसंतीचे राज्य राहिले आहे.
आजचा आधुनिक महाराष्ट्र तंत्रज्ञानाच्या आणि विज्ञानाच्या जोरावर नवनवीन शिखरे पादाक्रांत करत आहे. क्रीडा क्षेत्रातही खाशाबा जाधवांपासून ते आजच्या युवा खेळाडूंपर्यंत महाराष्ट्राने देशाला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर पदके मिळवून दिली आहेत. भविष्यातील आव्हाने पेलण्यासाठी इथली तरुण पिढी स्टार्टअप्स आणि डिजिटल क्रांतीच्या माध्यमातून सज्ज झाली आहे. निसर्ग सौंदर्याने नटलेला कोकण किनारा, सह्याद्रीच्या रांगा आणि विदर्भातील जंगले हा महाराष्ट्राचा नैसर्गिक वारसा जपत आपण शाश्वत विकासाकडे वाटचाल करत आहोत. 'जय जय महाराष्ट्र माझा, गरजा महाराष्ट्र माझा' हा जयघोष केवळ गाणे नसून ती प्रत्येक मराठी माणसाची प्रतिज्ञा आहे.
जय महाराष्ट्र!
