पळसदेव (इंदापूर): पुणे-सोलापूर महामार्गावरील इंदापूर तालुक्यातील पळसदेव येथील ऐतिहासिक आणि पुरातन 'पळसनाथ मंदिर' पुन्हा एकदा भाविकांना खुणावू लागले आहे. उजनी धरणाचे पाणी नदीपात्रात सोडण्यात येत असल्याने येत्या २५ ते ३० दिवसांत हे मंदिर पूर्णपणे पाण्याच्या बाहेर येण्याची शक्यता आहे. दरवर्षी उन्हाळ्यात जेव्हा धरणाची पाणी पातळी खालावते, तेव्हा हे जलमग्न मंदिर जमिनीवर येते आणि महाराष्ट्राच्या समृद्ध स्थापत्यकलेची साक्ष देते.
१. मंदिराचा ऐतिहासिक वारसा
पळसनाथ मंदिर हे अंदाजे १००० वर्षांपूर्वीचे असून, याची निर्मिती १३ व्या ते १४ व्या शतकाच्या दरम्यान झाल्याचे मानले जाते. हे मंदिर 'हेमाडपंती' स्थापत्यशैलीचा एक उत्कृष्ट नमुना आहे. १९७८ मध्ये उजनी धरणाची निर्मिती झाल्यानंतर हे मंदिर आणि संपूर्ण पळसदेव गाव धरणाच्या फुगवट्यात (backwaters) कायमचे बुडाले. मात्र, उन्हाळ्यात पाणी कमी झाल्यावर हे मंदिर पुन्हा आपले दर्शन घडवते.
२. मंदिराची वैशिष्ट्ये आणि स्थापत्यकला
- साहित्यातील संदर्भ: अनेक स्थानिक जाणकार आणि इतिहासप्रेमींच्या मते, या मंदिराचा उल्लेख संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी 'ज्ञानेश्वरीत' केल्याचे सांगितले जाते. हे मंदिर सुमारे १००० वर्षांपूर्वीचे असून कल्याणीच्या चालुक्य राजांच्या काळात (९ व्या ते ११ व्या शतकात) बांधले गेले असावे, असे मानले जाते.
- प्राचीन शिवलिंग: धरणात मंदिर बुडण्यापूर्वी येथील मूळ शिवलिंग सुरक्षितपणे पळसदेव गावात हलवण्यात आले असून तिथे नवीन पळसनाथ मंदिर उभारण्यात आले आहे. मात्र, मूळ मंदिराचा भव्य डोलारा आजही धरणाच्या कुशीत स्थिर आहे.
- शिखर आणि कोरीव काम: या मंदिराचे शिखर 'सप्तभूमी' शैलीतील असून त्यावर अतिशय सूक्ष्म आणि देखणे कोरीव काम केलेले आहे. अनेक दशके पाण्याखाली असूनही यावरील कलाकुसर अद्याप टिकून आहे.
- दगड आणि रचना: दगडी बांधकामातील हे मंदिर अत्यंत मजबूत आहे. भिंतींवर विविध पौराणिक कथांचे आणि देव-देवतांचे अंकन केलेले आढळते. जरी यावर सध्या चिखलाचे थर साचले असले, तरी त्याचा मूळ डोलारा आजही अभेद्य आहे.
- खांबांची रचना: मंदिराचा मुख्य गाभारा आणि सभामंडप एकूण २७ नक्षीदार दगडी खांबांवर उभा आहे. या खांबांचे विशेष वैशिष्ट्य म्हणजे त्यावर केलेली नाजूक नक्षी आणि ऐतिहासिक कोरीव काम.
- शिल्प कला: उमा-महेश्वर आलिंगन मूर्ती, शेषशायी विष्णू आणि विविध देव-देवतांची शिल्पे या ठिकाणी पाहायला मिळतात. खांबांच्या वरच्या बाजूला असलेल्या 'स्तंभशीर्षावर' उलट्या कोब्रा (नाग) आकृतीची रचना हे यादवकालीन वास्तुशैलीचे खास वैशिष्ट्य येथे दिसते.
३. मंदिराचे महत्त्व
हे मंदिर केवळ धार्मिक स्थळ नसून महाराष्ट्राच्या ऐतिहासिक वास्तुशिल्पाचा एक अमूल्य ठेवा आहे. दरवर्षी जेव्हा हे मंदिर पाण्याच्या बाहेर येते, तेव्हा हजारो पर्यटक आणि इतिहासप्रेमी या ठिकाणी गर्दी करतात. धरणाच्या पाण्याखाली ४५ वर्षांहून अधिक काळ राहूनही ही वास्तू टिकून राहणे, हे तत्कालीन स्थापत्यशास्त्राचे मोठे यश मानले जाते.
४. मंदिर कोठे आहे? (कसे पोहोचाल?)
* ठिकाण: पळसदेव, तालुका इंदापूर, जिल्हा पुणे.
* अंतर: पुण्यापासून सोलापूर महामार्गाने हे ठिकाण सुमारे १२० कि.मी. अंतरावर आहे.
* प्रवास: पाणी कमी झाल्यावर मुख्य जमिनीपासून बोटीने या मंदिरापर्यंत पोहोचता येते.
५. सद्यस्थिती आणि पर्यटकांसाठी संधी
सध्या हे मंदिर अंशतः पाण्यात आहे. मात्र, उजनी धरणातून नदीपात्रात पाणी सोडल्यामुळे धरणाची पाणी पातळी झपाट्याने खाली जात आहे. अंदाजे पुढील २० ते २५ दिवसांत ( 25 ते 30 मे 2026 पर्यंत ) हे संपूर्ण मंदिर पाहण्यासाठी खुले होऊ शकते. मे ते जून हा काळ या मंदिराला भेट देण्यासाठी सर्वोत्तम आहे.
६. मंदिर परिसरातील अन्य मंदिर
- पुरातन मंदिराच्या बाजूलाच एक श्रीराम मंदिर देखील आहे, जे उन्हाळ्यात पाण्याच्या बाहेर येते. मंदिराच्या बाह्य भिंतींवर रामायण आणि पौराणिक दृश्ये, (मंंडोवरा) रामायणातील विविध प्रसंग, विष्णूचे अवतार आणि पौराणिक कथांचे अतिशय सुंदर चित्रण कोरलेले आहे.
७. पर्यटकांसाठी विशेष आकर्षण
- फ्लेमिंगो पक्ष्यांचे दर्शन: मंदिर ज्या परिसरात आहे (भिगवण - उजनी परिसर), तिथे उन्हाळ्यात स्थलांतरित फ्लेमिंगो (रोहित) पक्षी मोठ्या प्रमाणात येतात. त्यामुळे पर्यटकांना ऐतिहासिक मंदिरासोबतच निसर्गाचा आणि पक्षी निरीक्षणाचा आनंदही घेता येतो.
