हंटा व्हायरस हा केवळ एक सामान्य ताप नसून तो Hantavirus Pulmonary Syndrome (HPS) नावाचा गंभीर आजार निर्माण करू शकतो. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) मते, या आजाराचा मृत्यूदर सुमारे ३८% इतका असू शकतो, त्यामुळे याकडे दुर्लक्ष करणे जीवावर बेतू शकते.
१. संसर्गाचा 'विंडो पिरीयड' (Incubation Period)
हंटा व्हायरसच्या संपर्कात आल्यानंतर लगेच लक्षणे दिसत नाहीत. साधारणपणे १ ते ८ आठवड्यांच्या दरम्यान लक्षणे दिसायला सुरुवात होते. यामुळे अनेकदा रुग्णाला संसर्ग नेमका कधी आणि कुठे झाला, हे लक्षात येत नाही.
२. हा आजार टप्प्याटप्प्याने कसा वाढतो?
- पहिला टप्पा (Early Symptoms): यात थंडी वाजून ताप येणे, स्नायू दुखणे (विशेषतः मांड्या, पाठ आणि खांदे) आणि थकवा जाणवतो. काही रुग्णांना उलट्या, जुलाब किंवा पोटदुखीचाही त्रास होतो.
- दुसरा टप्पा (Late Symptoms): संसर्ग झाल्यानंतर ४ ते १० दिवसांनी फुफ्फुसांमध्ये पाणी भरण्यास सुरुवात होते. याला 'पल्मोनरी एडीमा' म्हणतात. यामुळे रुग्णाला धाप लागते, श्वास गुदमरतो आणि रक्तदाब कमी होतो.
३. उंदरांच्या कोणत्या प्रजाती अधिक धोकादायक?
जगभरात उंदरांच्या सर्वच प्रजाती हा व्हायरस पसरवत नाहीत. प्रामुख्याने:
- डियर माऊस (Deer Mouse)
- कॉटन रॅट (Cotton Rat)
- व्हाईट-फूटेड माऊस (White-footed Mouse) या प्रजाती हंटा व्हायरसच्या मुख्य वाहक मानल्या जातात. शेतात किंवा गोदामात काम करणाऱ्या व्यक्तींना याचा धोका सर्वाधिक असतो.
४. प्रतिबंधात्मक उपाय: वैज्ञानिक दृष्टिकोन
केवळ झाडू मारणे पुरेसे नाही, तर स्वच्छतेची विशिष्ट पद्धत अवलंबणे गरजेचे आहे:
- ओली साफसफाई: कोरडी विष्ठा झाडल्याने त्याचे कण हवेत उडतात. त्यामुळे विष्ठा असलेल्या जागी आधी १०% ब्लीच सोल्यूशन किंवा जंतुनाशक शिंपडावे. ५ मिनिटांनी ते ओल्या कपड्याने पुसून घ्यावे.
- हातमोजे (Gloves): साफसफाई करताना रबरी हातमोजे वापरा आणि काम झाल्यावर ते व्यवस्थित निर्जंतुक करा.
- व्हेंटिलेशन: बराच काळ बंद असलेली खोली किंवा कपाट उघडल्यावर किमान ३० मिनिटे ते तसेच मोकळे ठेवावे, जेणेकरून हवा खेळती राहील आणि व्हायरसचा प्रभाव कमी होईल.
५. निदान कसे केले जाते?
हंटा व्हायरसचे निदान करण्यासाठी ELISA (Enzyme-linked immunosorbent assay) ही रक्ताची चाचणी केली जाते. शरीरात या व्हायरसच्या विरोधात अँटीबॉडीज तयार झाल्या आहेत का, हे यातून तपासले जाते. तसेच फुफ्फुसांची स्थिती पाहण्यासाठी 'चेस्ट एक्स-रे' केला जातो.
महत्त्वाची टीप:
हा आजार उंदरांच्या लघवी किंवा विष्ठेतून पसरत असल्याने, पावसाळ्यात किंवा कापणीच्या हंगामात शेतात काम करणाऱ्यांनी विशेष काळजी घेणे गरजेचे आहे. जर तुम्हाला उंदरांचा वावर असलेल्या ठिकाणी गेल्यानंतर श्वसनाचा त्रास सुरू झाला, तर त्वरित डॉक्टरांशी संपर्क साधावा.
