इंदापूर तालुक्याच्या राजकीय आणि सामाजिक जडणघडणीत कर्मयोगी शंकररावजी पाटील (भाऊ) आणि कै. लीलाताई पाटील यांचे स्थान अढळ आहे. त्यांनी लावलेल्या समाजसेवेच्या रोपट्याचे आज एका विशाल वटवृक्षात रूपांतर झाले आहे, त्यांच्याच या समाजकार्याचा वसा व वारसा श्रीमती पद्माताई भोसले जपत आहेत. 'तव स्मरण सतत स्फूर्तीदायी आम्हा घडो' या वचनानुसार, भाऊंचा वारसा केवळ नावापुरता मर्यादित न ठेवता, तो आपल्या कृतीतून आणि सेवेतून त्यांनी समर्थपणे पुढे चालवला आहे. आज इंदापूरच्या सामाजिक वर्तुळात पद्माताईंचे नाव एका कणखर आणि संवेदनशील नेतृत्वाच्या रूपात घेतले जाते.
पद्माताईंच्या मार्गदर्शनाखाली कार्यरत असलेल्या 'शंकरराव पाटील चॅरिटेबल ट्रस्ट'ने सर्वात महत्त्वाचे कार्य ऊसतोड मजुरांच्या आरोग्य क्षेत्रात केले आहे. ऊसतोड मजूर हा समाजातील सर्वात कष्टकरी पण दुर्लक्षित घटक आहे. या मजुरांच्या दारापर्यंत, म्हणजेच त्यांच्या कोपीपर्यंत जाऊन मोफत आरोग्य सेवा पुरविण्याचे काम ट्रस्टच्या प्राथमिक आरोग्य केंद्रामार्फत केले जाते. गेल्या ६ वर्षांत ४२ हजारांहून अधिक मजुरांना याचा लाभ मिळाला असून, हा उपक्रम आज संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी एक 'मॉडेल प्रोजेक्ट' म्हणून ओळखला जात आहे.
शिक्षणापासून वंचित राहणाऱ्या ऊसतोड मजुरांच्या मुलांसाठी पद्माताईंनी 'कोपिवरील शाळा' ही अभिनव संकल्पना राबवली. ऊसतोडणीच्या काळात ही मुले शिक्षणाच्या प्रवाहाबाहेर पडू नयेत, यासाठी त्यांना कोपीवरच अक्षर ओळख, खेळ आणि गाण्यांच्या माध्यमातून शिक्षणाची गोडी लावण्यात आली. आजवर ४०० हून अधिक विद्यार्थ्यांनी या वर्गांचा लाभ घेतला आहे. या मुलांना केवळ शिक्षणच दिले जात नाही, तर मोफत गणवेश, शैक्षणिक साहित्य आणि रोजचा खाऊ देऊन त्यांना मायेची उब देण्याचे कामही ताईंनी केले आहे.
महिला सक्षमीकरण हा पद्माताईंच्या कार्याचा अत्यंत प्रभावी पैलू आहे. त्यांनी केवळ आर्थिक मदत न करता महिलांना कौशल्यांचे प्रशिक्षण देऊन स्वावलंबी बनवण्यावर भर दिला आहे. ५००० हून अधिक महिलांना मोफत प्रशिक्षण आणि १५०० हून अधिक महिलांना प्रत्यक्ष रोजगाराची संधी उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. विशेषतः स्वतःचे 'गारमेंट प्रोडक्शन युनिट' सुरू करून ३० महिलांना हक्काचा रोजगार मिळवून देणे, हा इंदापूर तालुक्यातील महिला उद्योजकतेतील एक मोठा टप्पा मानला जातो. तसेच महिलांसाठी त्यांच्या गावामध्ये विविध कौशल्य प्रशिक्षण कार्यक्रम राबविले जातात.
कोरोनाच्या जागतिक संकटकाळात ज्या मुलांनी आपले पालक गमावले, त्यांच्यासाठी पद्माताईंनी 'अक्षय्य शिक्षण योजना' सुरू केली. या योजनेचा मुख्य उद्देश अनाथ आणि गरजू विद्यार्थ्यांना व्यावसायिक शिक्षण देऊन त्यांना स्वतःच्या पायावर उभे करणे हा होता. ५७७ पेक्षा जास्त विद्यार्थ्यांनी या योजनेअंतर्गत प्रशिक्षण पूर्ण केले असून, त्यातील २०० हून अधिक विद्यार्थी आज नामांकित ठिकाणी नोकरी करून सन्मानाने जगत आहेत. आपत्तीच्या काळात अनाथ मुलांचा आधार बनून ताईंनी खऱ्या अर्थाने मायेचे छत्र निर्माण केले आहे.
केवळ भौतिक प्रगती न साधता, पुढची पिढी सुसंस्कारी असावी यासाठी पद्माताईंनी 'ओजस बाल संस्कार वर्ग' आणि 'बाल साहित्य संमेलना'चे आयोजन केले. ग्रामीण भागातील मुलांमध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोन निर्माण करणे आणि त्यांच्या सुप्त कलागुणांना वाव देण्यासाठी त्यांनी हक्काचे व्यासपीठ उपलब्ध करून दिले आहे. 'कमवा आणि शिका' या योजनेच्या माध्यमातून गरीब विद्यार्थ्यांच्या निवास, भोजन आणि शिक्षणाची सोय करून त्यांनी शिक्षणाची दारे सर्वांसाठी खुली ठेवली आहेत.
बदलत्या काळाची गरज ओळखून पद्माताईंनी केवळ भौतिक सुविधांवरच भर दिला नाही, तर आधुनिक काळातील संकटांपासून समाजाला वाचवण्यासाठी पावले उचलली आहेत. आजच्या डिजिटल युगात नागरिक, विशेषतः महिला आणि तरुण सायबर गुन्ह्यांना बळी पडत आहेत. हे रोखण्यासाठी पद्माताईंच्या पुढाकाराने तालुक्यात ठिकठिकाणी 'सायबर गुन्हे बचाव' कार्यशाळा आयोजित केल्या जातात. पथनाट्यांच्या माध्यमातून अत्यंत सोप्या भाषेत सायबर सुरक्षेचे धडे नागरिकांना दिले जात आहेत, जेणेकरून कोणाचीही आर्थिक किंवा सामाजिक फसवणूक होऊ नये. त्यासोबतच लहान मुले आणि तरुणांमध्ये वाढणारे मोबाईलचे व्यसन ही एक गंभीर सामाजिक समस्या बनली आहे. यावर उपाय म्हणून त्यांनी 'मोबाईल व्यसनमुक्ती कार्यशाळा' सुरू केल्या आहेत. संवादातून आणि समुपदेशनातून नवी पिढी या आभासी जाळ्यातून बाहेर पडून मैदानी खेळ व अभ्यासाकडे वळावी, यासाठी त्या प्रयत्नशील आहेत.
थोडक्यात सांगायचे तर, श्रीमती पद्माताई भोसले यांनी आपल्या वडिलांचा समाजकारणाचा वारसा अत्यंत निष्ठेने आणि आधुनिक विचारांची जोड देऊन वृद्धिंगत केला आहे. आरोग्य, शिक्षण, रोजगार आणि संस्कार अशा सर्वच आघाड्यांवर त्यांनी केलेले कार्य समाजातील प्रत्येक घटकासाठी प्रेरणादायी आहे. महिला दिनाच्या निमित्ताने, त्यांच्या या अतुलनीय योगदानामुळे त्या आज इंदापूर तालुक्यात खऱ्या अर्थाने महिला सक्षमीकरणाच्या 'माईलस्टोन' ठरल्या आहेत.
